او تنها نیست. آپولونیا پلاسیدو والریو، اینس پورفیریو مونتالوو و ماریا نری فلورا در همان منطقه‌های کوستا چیکا و مونتانیا کار می‌کنند: مراقبت پیش از زایمان، انتخاب وضعیت بدن هنگام زایمان، داروهای گیاهی، بهبود دوره پس از زایمان. این دانش نوشته نشده است. از ماماهای کهنسال به زنان جوان‌تر همان جامعه منتقل می‌شود، سینه به سینه.

آن‌ها کار خود را دفاعی در برابر خشونت زایمانی و نژادپرستی در نظام رسمی سلامت می‌دانند. برای زنی که در کوهستان زندگی می‌کند، انتخاب میان درمانگاهی دور و ماما‌یی که زبانش را می‌فهمد، اغلب انتخاب دشواری نیست.

اما یک مانع اداری باقی مانده بود. بدون گواهی تولد بیمارستانی، کودکی که در خانه به دنیا آمده بود به سختی می‌توانست هویت قانونی پیدا کند — و بدون آن، مدرسه، خدمات، و همه چیزهایی که در پی می‌آید. سازمان‌دهی ماماها این را تغییر داد: زایمان‌های آن‌ها اکنون رسماً به رسمیت شناخته می‌شود.

پشت این کار، خانه‌ای ایستاده است: خانه زن بومی و آفریقایی‌تبار «نلیس پالومو سانچس» در سان لوئیس آکاتلان، که در ماه مه ۲۰۱۱ گشوده شد و امسال پانزدهمین سال خود را پشت سر گذاشت. این خانه به زنانِ سان لوئیس آکاتلان، مالینالتپک و کوچوآپا ال گرانده خدمات می‌دهد، جوامعی که به زبان‌های نا ساوی، مِعْفا و نوموندا سخن می‌گویند. در تیم آن، مردان ماما نیز کار می‌کنند.

در مارس ۲۰۲۴ اصلاحی در قانون کلی سلامت مکزیک اجازه داد ماماهای سنتی خودشان گواهی تولد صادر کنند — و مقرر کرد که فرم باید به زبانی متناسب با فرهنگ و هویت ماما باشد. سندی که از سال ۲۰۰۷ در انحصار نهادهای رسمی بود، به دست کسانی رسید که زایمان را انجام می‌دادند.

گِرِرو پس از چیاپاس، دومین ایالت مکزیک از نظر شمار ماماهای سنتی و شمار زایمان‌هایی است که آن‌ها انجام می‌دهند. مرگ‌ومیر مادران در این ایالت بالاتر از میانگین ملی است. در چنین جغرافیایی، دانشی که اِرملیندا و همکارانش حمل می‌کنند نه یادگاری از گذشته، که خدمات درمانی موجود است.

مستند صوتی ZonaDocs، که با همکاری اسپرانسا سانچس فرانسیسکو، مارینا د آلما رودریگس و ماریا لیدیا ملودیالما تهیه شده، کار آن‌ها را هم‌زمان یک عمل درمانی و یک تداوم فرهنگی توصیف می‌کند. دو چیزی که در کوهستان گِرِرو از هم جدا نیستند.