پییر تاله، مدیر انستیتو باستانشناسی شرق فرانسه، در میان غبار برخاسته از حفاریهای سایت «شیخالعرب همام»، با لایهبندی نادری از تاریخ روبهرو شده است. در لایهی بالایی، بقایای شهری قرار دارد که به دستور همام بن یوسف بنا شده بود؛ مردی که در میانه قرن هجدهم میلادی، قلمرویی نیمهمستقل را از المنیا تا اسوان اداره میکرد. اما درست در زیر کف این خانههای خشتی، جهان دیگری نهفته است: گورستانی متعلق به دوران بیزانس که پیکرهای مردمان قبطی را در خود جای داده است.
ظرافت این کشف در تماس مستقیم این دو عصر نهفته است. باستانشناسان قطعات پارچههای کتان قبطی را یافتهاند که میان آجرهای خشتی قرن هجدهمی فشرده شدهاند؛ گویی معماران دوران همام، آگاهانه یا از سر ضرورت، شهر خود را بر پیبستهای تاریخ گذشته استوار کرده بودند. زبری این پارچههای کهن در دستان محققان، تنها نشانی از گذشته نیست، بلکه سندی از تداوم زندگی انسان در حاشیه نیل است.
در اعماق این حفرهها، ۲۳ اسکلت از مردان، زنان و کودکان کشف شده است که تاله و تیم بیوباستانیاش اکنون در حال مطالعه آنها هستند. برخی از این بقایا نشانههایی از مومیاییسازی ناقص را در خود دارند که نشاندهنده سنتهای گذار در اوایل دوران مسیحیت در مصر است. این استخوانها، فراتر از اشیای موزهای، حکایتگر بیماریها، الگوهای مهاجرت و پیوندهای خانوادگی مردمی هستند که پیش از آنکه سیاستهای عثمانی و شورشهای قبایل هواره شکل بگیرد، در این دشتها میزیستند.
حکمرانی همام بن یوسف که زمانی با تکیه بر مزارع وسیع نیشکر، ساختاری سیاسی و مستقل در قلب مصر ایجاد کرده بود، سرانجام زیر فشار ارتشهای اعزامی از قاهره فرو پاشید. اکنون، شهر او نیز همانند گورستانی که بر آن بنا شده بود، به بخشی از حافظه خاک تبدیل شده است؛ جایی که دیوارهای گلی و درپوشهای سنگی تابوتها، در سکوتی طولانی، روایتگر فصلی مشترک از تاریخ انسان در بالادست رود نیل هستند.